Eski para ve Osmanlı sikkeleri: neler değerli?

Eski bir paranın ya da sikkenin değerini en çok nadirliği, korunma durumu ve yapıldığı maden belirler. Yaygın bir paranın aşınmış örneği çoğu zaman sınırlı değer görürken, az basılmış ya da çok iyi korunmuş bir örnek koleksiyoncular tarafından aranır. Sikkeleri asla temizlemeyin; temizlik değeri ciddi ölçüde düşürür.

Elinizde bir kutu dolusu eski para varsa, hepsine tek tek değer biçmek gerekmez. Aşağıdaki adımlarla önce kaba bir ayrım yapabilir, ardından yalnızca dikkat çeken parçaları değerlendirtebilirsiniz.

Nadirlik: Bir paranın kaç adet basıldığı ve bugün ne kadarının kaldığı, değerinin temelidir. Aynı paranın farklı yıl ya da darphane basımları birbirinden çok farklı fiyat görebilir.

Durum: Koleksiyoncular paranın aşınmışlığına göre derecelendirme yapar. Yazıların ve figürlerin keskinliği, kenarların durumu ve yüzeyin orijinal parlaklığı belirleyicidir.

Maden: Altın ve gümüş paralar, koleksiyon değeri düşük olsa bile maden değeri taşır. Bakır ve nikel paralarda ise değer tamamen koleksiyon ilgisine bağlıdır.

Paraların yüzeyinde zamanla oluşan doğal renk ve tabaka, koleksiyoncu için orijinalliğin göstergesidir. Sirke, limon, diş macunu, tel fırça ya da parlatıcı ile yapılan temizlik bu yüzeyi aşındırır ve çizikler bırakır. Temizlenmiş bir para, koleksiyoncu gözünde ilk bakışta fark edilir ve değeri düşer.

Paraları birbirine sürtünmeyecek şekilde, ayrı küçük poşetlerde ya da kâğıtlarda saklayın. Kenarlarından tutun, yüzeylerine parmakla dokunmayın.

Osmanlı sikkelerinde genellikle padişahın tuğrası ya da adı ile basıldığı yer ve tahta çıkış yılı yer alır. Bazı sikkelerde ayrıca saltanatın kaçıncı yılında basıldığını gösteren küçük bir rakam bulunur. Bu bilgilerin doğru okunması, sikkenin tanımlanması için gereklidir.

Sikke ve madalyalar, niteliklerine göre 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında kültür varlığı sayılabilir. Bu tür eserlerin ticareti izne tabidir ve yurt dışına çıkarılmaları yasaktır. Elinizde toprak altından çıkmış, buluntu niteliğinde sikkeler varsa bunların müzeye bildirilmesi yasal bir yükümlülüktür.

Bir kavanoz ya da kutu dolusu eski parayla karşılaştığınızda hepsine tek tek değer biçmek gerekmez. Önce kaba bir ayrım yapmak, hem sizin hem de değerlendirecek kişinin işini kolaylaştırır.

• Paraları temiz bir bezin üzerine dökün; sürtmeden, tek tek alın
• Renklerine göre ayırın: sarımsı (altın olabilir), beyaz-gri (gümüş ya da nikel), kahverengi (bakır)
• Yazısına göre ayırın: Osmanlıca, Latin harfli Türkçe, yabancı
• Kâğıt paraları ayrı bir zarfta, katlamadan saklayın
• Hatıra paraları kutusu ve belgesiyle birlikte ayrı tutun
• Dikkatinizi çekenleri iki yüzlü fotoğraflayın

Eski paralarda en büyük risk, iyi niyetli temizliktir; bunu yukarıda anlattık. İkinci risk, paraları delerek kolye ya da süs yapmaktır. Delinmiş, lehimlenmiş ya da takıya dönüştürülmüş paralar koleksiyon değerinin büyük kısmını kaybeder.

Piyasada eski sikkelerin döküm kopyaları da bulunur. Kopyalarda yüzey çoğu zaman pürüzlü ve gözenekli, kenarlar yuvarlak ve detaylar yumuşaktır; ağırlık ve ölçü de orijinalinden farklı olabilir. Turistik amaçlı üretilmiş bu kopyalar zararsızdır ama değer taşımaz.

Son olarak, ağırlığına bakarak altın ya da gümüş olduğunu varsaymak yanıltıcıdır. Altın renkli birçok para pirinç ya da bronzdur. Maden tespiti, paraya zarar vermeyen yöntemlerle yapılmalıdır.

Eski paraların yanında çoğu zaman madalya, nişan ve rozetler de çıkar. Osmanlı dönemine ait nişan ve madalyalar, Cumhuriyet döneminin ilk yıllarına ait hatıra madalyaları, spor ve kulüp rozetleri koleksiyoncuların ilgi alanındadır.

Nişan ve madalyalarda değeri belirleyen unsurlar; orijinal kurdelenin varlığı, kutusu ve beratı (verilme belgesi), madeninin cinsi ve durumudur. Kurdelesi değiştirilmiş ya da sonradan yapılmış bir kopya kurdele takılmış nişanlar, orijinal haline göre daha düşük değerlendirilir.

Berat ya da verilme belgesi, nişanın kime ve neden verildiğini gösterir; nişanla birlikte bulunduğunda değeri belirgin biçimde destekler. Bu belgeleri nişandan ayırmayın, katlamayın ve yapıştırmayın.

Madalya ve nişanları da paralar gibi temizlemeyin. Emaye kısımlar kırılgandır; sert bir yüzeye düşürmek ya da sert fırçayla silmek çatlamalarına yol açar.

Cumhuriyet döneminin ilk kâğıt paraları, bazı madenî paralar ve basım hatalı örnekler koleksiyoncular tarafından aranır. Hatıra paralar ise çoğunlukla sınırlı sayıda basılır; orijinal kutusu ve sertifikasıyla korunmuş olanlar daha iyi değerlendirilir.

Kâğıt paralarda katlanma, yırtık, leke ve yazı değeri düşürür. Kâğıt paraları düzleştirmeye, ütülemeye ya da bantla onarmaya çalışmayın.

Her paranın iki yüzünü ayrı ayrı, düz bir zemin üzerinde ve gün ışığında çekin. Yazıların okunabilmesi için yakın çekim yapın. Çok sayıda paranız varsa önce topluca bir fotoğraf, ardından dikkatinizi çekenlerin yakın çekimleri yeterlidir. Fotoğrafları gönderirseniz hangi paraların ayrıca değerlendirilmeye değer olduğunu söyleriz.