Hat levhası nasıl değerlendirilir?

Bir hat levhasının değerini en çok hattatın kimliği (ketebe), yazının elle mi yazıldığı yoksa baskı mı olduğu, yazının kalitesi, tezhip ve durumu belirler. Tanınmış bir hattatın ketebesini taşıyan, iyi korunmuş, orijinal tezhipli bir levha; aynı metnin baskı ya da imzasız bir kopyasından çok farklı bir yerde değerlendirilir.

Hat levhalarının çok sayıda baskı ve tıpkıbasımı yapılmıştır; özellikle büyük celî levhaların kâğıt baskıları evlerde sıkça bulunur. Büyüteçle bakıldığında elle yazılmış harflerde mürekkep yoğunluğu değişir, harf kenarları kalemin kesiğine göre keskinleşir, altın kullanılmışsa kabartısı hissedilir.

Baskıda ise mürekkep düz bir katmandır; ofset baskıda renk noktaları görülür. Camın arkasında olduğu için bu ayrım bazen zorlaşır; levhayı çerçeveden çıkarmadan, camın üzerinden yandan ışıkla bakmak çoğu zaman ilk fikri verir.

Osmanlı hat sanatında sülüs, nesih, ta'lik, divanî, rık'a gibi farklı yazı türleri kullanılmıştır. Sülüs ve onun iri yazılan biçimi celî sülüs levhalarda; nesih kitap ve mushaflarda; ta'lik ise kıtalarda ve şiir yazılarında sık görülür.

Yazı türü tek başına değer belirlemez; ancak levhanın türü, dönemi ve hangi geleneğe ait olduğunu anlamaya yardım eder. Bir istifin (harflerin iç içe yerleşimi) dengesi ve harflerin ölçüsü, yazının kalitesini gösterir.

• Celî sülüs: büyük duvar levhaları, cami ve konak yazıları
• Sülüs ve nesih: kıtalar, murakkalar, mushaflar
• Ta'lik: şiir, kıta ve levhalar
• Divanî ve rık'a: belgeler ve günlük yazı

Hattatlar eserlerine genellikle "ketebehû" diye başlayan bir imza atar; bunu hattatın adı ve çoğu zaman hicrî tarih izler. Ketebenin okunması ve hattatın tanınması değer tespitinin en kritik adımıdır.

Tanınmış hattatların eserleri ayrı bir koleksiyoncu ilgisi görür; bu yüzden taklit ketebelere de rastlanır. Ketebenin yazıyla aynı elden çıkıp çıkmadığı, mürekkebin ve kâğıdın uyumu dikkatle incelenir.

Murakka, hat kıtalarının bir albüm halinde ciltlenmiş biçimidir. Bütün halde korunmuş bir murakka, sayfalarına ayrılmış haline göre daha değerlidir; dağılmış olsa bile sayfaları birbirinden ayırmadan gösterin.

Tezhip, yani altın ve boya ile yapılan süsleme, eserin değerine doğrudan katkı yapar. Elle yapılmış tezhipte fırça izleri ve altının kabartısı görülür. Tezhibin aşınması, rutubetten etkilenmesi ya da sonradan boyanması değerlendirmeye girer.

Levhanın taşıdığı metin de ilgiyi etkiler. Hilye-i şerifler (Hz. Peygamber'in vasıflarını anlatan düzenli kompozisyonlar), besmeleler, ayet ve hadis levhaları, Esmâ-i Hüsnâ ve kıtalar farklı koleksiyoncu kitlelerine hitap eder.

Bir hilyenin bölümleri (baş kısım, göbek, hilal, köşeler, ayet ve etek) belirli bir düzene sahiptir; bu düzenin eksiksiz ve dengeli olması, tezhibin kalitesiyle birlikte değerlendirilir. Kıtalarda ise yazının ölçüsü ve hattatın imzası öne çıkar.

Levhayı incelerken önce çerçeve camının üzerinden bakın, ardından arka yüzü kontrol edin. Arkada eski çerçeveci etiketleri, notlar ya da tamir izleri bulunabilir. Kâğıdın bir mukavvaya yapıştırılmış olması (murakka hazırlığı) olağandır.

En sık hata, nemlenmiş ya da lekelenmiş bir levhayı camı açıp silmeye çalışmaktır. Mürekkep ve tezhip suya karşı hassastır; tek bir silme, yazıyı dağıtabilir. Yeniden çerçeveletmek için levhayı rastgele bir çerçeveciye bırakmak da risklidir; eski kâğıdı kesmek ya da yapıştırmak geri dönüşü olmayan zarar verir.

• Yazı elle mi, baskı mı? (büyüteçle mürekkep ve altın)
• Ketebe var mı, okunuyor mu?
• Tezhip elle mi yapılmış, renkler ve altın korunmuş mu?
• Kâğıtta rutubet, güve ya da yırtık var mı?
• Arka yüzde etiket, not ya da eski çerçeve izi var mı?

Hat levhaları çoğu zaman bir aileye uzun yıllar önce hediye edilmiş, bir konaktan ya da bir tekkeden gelmiş, belirli bir vesileyle yazdırılmış olur. Bu hikâye, ketebe kadar olmasa da eserin anlaşılmasına yardım eder.

Levhanın ailenize nasıl geldiğini, kimden kaldığını, daha önce nerede asılı durduğunu bildiğiniz kadarıyla yazın. Eski bir fotoğrafta levhanın duvarda göründüğü bir kare varsa, onu da saklayın. Arka yüzdeki el yazısı notları okuyamasanız bile fotoğraflayın; bazen hattatın ya da hediye edenin adı burada yazılıdır.

Birden fazla levha, kıta ya da yazı parçası varsa bunları birbirinden ayırmayın. Aynı elden çıkmış bir grup, tek tek parçalardan daha anlamlı bir bütün oluşturabilir ve değerlendirmede bu bütünlük dikkate alınır.

Değerlendirme sırasında yazının metnini okuyup size söylemek de işimizin bir parçasıdır. Satmaya karar vermeseniz bile levhanızda ne yazdığını öğrenmek isteyebilirsiniz.

Rutubet lekesi, güve ve böcek tahribatı, kâğıt yırtıkları, mürekkebin dağılması değeri düşürür. Levhayı güneş gören duvarlarda ve nemli ortamlarda tutmamak, camını içeriden silmemek gerekir.

Satmayı düşünüyorsanız levhayı çerçevesinden çıkarmayın, kâğıdına dokunmayın. Ön yüzün tamamı, ketebenin yakın çekimi ve arka yüzün fotoğraflarını gönderirseniz yazıyı okur, ilk değerlendirmeyi yaparız.