Eski bir tablonun değeri nasıl anlaşılır?

Eski bir tablonun değerini öncelikle kimin yaptığı, gerçekten orijinal (el ile boyanmış) olup olmadığı ve durumu belirler. İlk kontrol, tablonun baskı mı boya mı olduğudur; ardından imza, kullanılan teknik, tuvalin ve şasinin yaşı, arkadaki etiket ve yazılar incelenir. İmzasız tablolar da dönemine ve kalitesine göre değerli olabilir.

Tabloyu yandan gelen ışıkta eğerek bakın. Yağlı boyada fırça darbelerinin kabartısı, boya katmanlarının üst üste bindiği yerler görülür. Baskıda yüzey düzdür; bazı baskılara sonradan şeffaf jel sürülerek fırça izi taklit edilir, ancak bu izler resmin içeriğiyle uyumsuzdur.

Büyüteçle bakmak en hızlı yoldur: ofset baskıda düzenli küçük renk noktaları görülür. Dijital baskılar (gicle) daha zor ayırt edilir; kenarlarda tuvalin beyaz kalması ve boyanın tuval örgüsüne nüfuz etmemesi ipucu verir.

İmza genellikle alt köşelerden birindedir, bazen arka yüzde de isim, tarih ya da başlık yazılıdır. İmzanın boyayla aynı dönemde atılıp atılmadığına bakılır: sonradan eklenen imzalar, çatlakların (kraklör) üzerine binmiş, farklı parlaklıkta bir boyayla yazılmış olabilir.

Tanınmış bir ressama benzeyen imza, eserin o ressama ait olduğunu göstermez. Atıf için üslup, teknik, malzeme, dönem ve belgeler birlikte değerlendirilir. Önemli eserlerde uzman görüşü ya da ekspertiz raporu gerekebilir.

Tablonun arkası, önünden çok şey anlatır. Eski tuvaller zamanla koyulaşır; eski şasiler çoğu zaman köşelerden kamalı (germe takozlu) yapılır ve ahşap belirgin şekilde eskimiştir. Yeni bir şasi ya da tuvalin yeniden gerilmiş olması kusur değildir ama bilgi olarak not edilir.

Arkadaki galeri, sergi, çerçeveci ya da müzayede etiketleri, damgalar ve el yazısı notlar eserin geçmişini belgelemeye yardım eder. Bu etiketleri asla sökmeyin.

• Galeri ya da sergi etiketi
• Çerçeveci veya malzeme satıcısı damgası
• Ressamın kendi el yazısıyla başlık ya da tarih
• Eski envanter numaraları

Yağlı boya, guaş, suluboya, karakalem ve gravür farklı piyasalarda değerlendirilir. Aynı ressamın yağlı boya işi genellikle kâğıt üzerindeki çalışmalardan daha yüksek fiyat görür. İmzasız işlerde ise resmin kendi kalitesi, konusu ve dönemi belirleyici olur.

Çerçeve de göz ardı edilmemelidir. Dönemine ait oymalı ya da varaklı bir çerçeve, kendi başına değer taşıyabilir.

Bir tabloyu duvardan indirdiğinizde, yumuşak bir yüzeye yüzü yukarı bakacak şekilde koyun ve şu sırayla ilerleyin:

• Yandan gelen ışıkla yüzeye bakın: fırça kabartısı var mı?
• Büyüteçle bir köşeye bakın: renk noktaları mı, boya katmanı mı?
• İmzayı bulun ve yakından fotoğraflayın; çatlakların üzerinden mi geçiyor, altında mı kalıyor?
• Tabloyu çevirin: tuvalin rengi, şasinin yapısı, köşelerdeki kamalar
• Arkadaki tüm etiket, damga ve yazıları fotoğraflayın
• Çerçeveyi ayrıca inceleyin; çerçeve ile tablonun aynı döneme ait olup olmadığına bakın

En sık gördüğümüz hata, tozlu ya da kararmış tabloyu ıslak bezle, sabunlu suyla, hatta patates ya da soğanla silmeye çalışmaktır. Bu yöntemler boyanın üst katmanını eritir, çatlakların içine su sokar ve kalıcı lekeler bırakır.

İkinci sık hata, tabloyu çerçevesinden çıkarıp yalnızca tuvali getirmek ya da eski çerçeveyi atıp yerine yenisini taktırmaktır. Orijinal çerçeve hem eserin bir parçasıdır hem de kendi başına değer taşıyabilir.

Üçüncüsü, imzaya bakarak hemen sonuca varmaktır. İmza okunaklı bile olsa, aynı soyadını taşıyan farklı ressamlar ya da ünlü bir ismin üslubunda çalışmış öğrenciler olabilir. Değerlendirme, imzayla birlikte resmin kendisine bakılarak yapılır.

Her baskı değersiz değildir. Sanatçının kendi elinden geçen özgün baskılar, yani gravür, taşbaskı (litografi), serigrafi ve ağaç baskı gibi teknikler, kendi başlarına bir sanat eseri sayılır. Bunlarda genellikle kenar boşluğunda kurşun kalemle atılmış imza ve "12/50" gibi bir baskı numarası bulunur.

Özgün baskıyı, bir resmin fotoğrafından yapılmış ticari reprodüksiyondan ayırmak gerekir. Gravürlerde plakanın kâğıda bastırılmasından kalan çerçeve izi (pres izi), taşbaskılarda mürekkebin dokusu, serigrafide boya katmanının kalınlığı ipucu verir. Reprodüksiyonlarda ise büyüteçle bakıldığında düzenli renk noktaları görülür.

Eski haritalar, botanik ve kuş gravürleri, şehir manzaraları da koleksiyoncular tarafından aranır. Bu tür baskılarda kâğıdın durumu, renklendirmenin dönemine ait olup olmadığı ve kenar boşluklarının kesilmemiş olması değeri etkiler.

Baskı olduğunu düşündüğünüz bir eseri de atmadan önce gösterin; kenar boşluğundaki küçük bir imza, eserin değerini tamamen değiştirebilir.

Boya kalkması, yırtık, delik, rutubet lekesi ve kötü restorasyon değeri düşürür. Kararmış vernik ise çoğu zaman bir uzman tarafından giderilebilir; bu kusurdan çok bakım konusudur.

Tabloyu ıslak bezle silmeyin, deterjan ya da yağ sürmeyin. Satmadan önce temizlemeye çalışmak yerine olduğu gibi gösterin. Ön yüz, arka yüz, imza ve etiketlerin fotoğraflarını gönderirseniz ilk değerlendirmeyi yapabiliriz.